Endometrioza jest jedną z najczęściej występujących chorób ginekologicznych, a jednocześnie jedną z najczęściej późno zdiagnozowanych. Szacuje się, że może dotyczyć nawet około 10% kobiet w wieku rozrodczym, jednak rozpoznanie choroby często następuje dopiero po wielu latach od pojawienia się pierwszych objawów (Zondervan, Becker & Missmer, 2020).

Endometrioza wpływa nie tylko na zdrowie fizyczne kobiet, lecz także na ich funkcjonowanie psychiczne, relacje społeczne oraz ogólną jakość życia. Przewlekły ból, trudności diagnostyczne oraz często wieloletni proces leczenia mogą prowadzić do zwiększonego poziomu stresu, obniżenia nastroju, a także pogorszenia funkcjonowania w życiu zawodowym i rodzinnym. Z tego względu endometrioza jest obecnie postrzegana nie tylko jako problem ginekologiczny, lecz także jako złożone schorzenie o istotnych konsekwencjach psychospołecznych.

Endometrioza wpływa nie tylko na zdrowie fizyczne kobiet, lecz także na ich funkcjonowanie psychiczne, relacje społeczne oraz ogólną jakość życia (QoL – Quality of Life). Badania wskazują, że kobiety z endometriozą często doświadczają istotnego obniżenia jakości życia, zwłaszcza w obszarach związanych z bólem przewlekłym, funkcjonowaniem emocjonalnym, relacjami intymnymi oraz aktywnością zawodową. Dolegliwości bólowe, takie jak silna bolesność miesiączkowania, ból w obrębie miednicy czy bolesne współżycie, mogą prowadzić do ograniczenia codziennej aktywności oraz wycofania społecznego (Moradi et al., 2014). Dodatkowo wieloletni proces diagnostyczny oraz poczucie niezrozumienia ze strony otoczenia i personelu medycznego mogą nasilać objawy depresyjne, lęk oraz poczucie bezradności. W literaturze podkreśla się również, że endometrioza może wpływać na funkcjonowanie w relacjach partnerskich i rodzinnych, co dodatkowo pogarsza ogólną jakość życia pacjentek (Culley et al., 2013).

Marzec na całym świecie uznawany jest za miesiąc świadomości endometriozy (Endometriosis Awareness Month). W tym czasie instytucje medyczne, środowiska naukowe, lekarze oraz specjaliści zdrowia psychicznego zwracają szczególną uwagę na problem tej choroby, prowadząc działania edukacyjne, kampanie społeczne oraz inicjatywy mające na celu zwiększenie świadomości na temat jej objawów, przebiegu oraz konsekwencji zdrowotnych. Celem tych działań jest przede wszystkim skrócenie czasu diagnostycznego, zwiększenie dostępności do specjalistycznej opieki medycznej oraz poprawa jakości życia pacjentek zmagających się z tą chorobą.

Czym właściwie jest endometrioza?

Endometrioza jest przewlekłą chorobą, w której tkanka przypominająca błonę śluzową macicy (endometrium) pojawia się poza jej naturalnym miejscem – najczęściej w obrębie jamy brzusznej, między innymi na jajnikach, jajowodach czy otrzewnej. Zmiany te reagują na hormony cyklu miesiączkowego, co może prowadzić do powstawania stanów zapalnych, zrostów oraz silnych dolegliwości bólowych.

Warto podkreślić, że mechanizmy hormonalne odgrywają istotną rolę nie tylko w przebiegu choroby, lecz także w funkcjonowaniu psychicznym kobiet. Zmiany w poziomie estrogenów i progesteronu mogą wpływać na regulację nastroju, poziom energii oraz reakcje emocjonalne. W przypadku endometriozy zaburzenia hormonalne oraz przewlekły stan zapalny organizmu mogą dodatkowo zwiększać podatność na objawy depresyjne, lękowe czy podwyższoną wrażliwość na stres (Sepulcri & do Amaral, 2009).

Do najczęściej zgłaszanych objawów należą:

• bolesne miesiączki;
• przewlekły ból w obrębie miednicy;
• ból podczas stosunku;
• problemy z płodnością;
• zmęczenie i dolegliwości ze strony układu pokarmowego.

Objawy mogą mieć różne nasilenie, a ich intensywność nie zawsze jest proporcjonalna do stopnia zaawansowania choroby.

Dlaczego diagnoza endometriozy trwa tak długo?

Jednym z najczęściej wskazywanych problemów związanych z endometriozą jest długi czas od pojawienia się pierwszych objawów do postawienia diagnozy. W wielu krajach średni czas diagnozy wynosi kilka lat. Jedną z przyczyn tego zjawiska jest społeczna normalizacja bólu menstruacyjnego, który często bywa traktowany jako naturalny element cyklu miesiączkowego.

Z perspektywy psychologicznej może to prowadzić do poczucia niezrozumienia, frustracji oraz obniżenia zaufania do systemu opieki zdrowotnej. Wieloletnie poszukiwanie diagnozy bywa także źródłem bezradności oraz zwiększonego poziomu stresu związanego z niepewnością dotyczącą stanu zdrowia.

Psychologiczne konsekwencje choroby przewlekłej

Endometrioza jest chorobą przewlekłą, co oznacza, że towarzyszy pacjentkom przez długi czas i wymaga stałego monitorowania oraz leczenia. W psychologii zdrowia wiadomo, że przewlekły ból oraz niepewność związana z chorobą mogą wpływać na dobrostan psychiczny.

Badania wskazują, że kobiety z endometriozą częściej doświadczają:

• obniżonego nastroju;
• zwiększonego poziomu stresu;
• lęku dotyczącego zdrowia (szczególnie trudności z zajściem w ciąże);
• poczucia izolacji społecznej

Badania wskazują, że endometrioza może znacząco obniżać zarówno fizyczny, jak i psychiczny wymiar jakości życia kobiet. Ograniczenia wynikające z dolegliwości bólowych, zmęczenia oraz konieczności leczenia mogą wpływać na aktywność zawodową, relacje społeczne oraz ogólne poczucie dobrostanu (De Graaff i wsp., 2013; Taylor i wsp., 2021; Zondervan i wsp., 2022).

Trudności z zajściem w ciążę a zdrowie psychiczne

Jednym z częstszych problemów związanych z endometriozą są trudności z zajściem w ciążę. Szacuje się, że choroba ta występuje nawet u 30–50% kobiet zmagających się z niepłodnością (Giudice & Kao, 2004; Zondervan, Becker & Missmer, 2020).

Problemy z płodnością mogą stanowić istotne obciążenie psychiczne. Dla wielu kobiet możliwość posiadania dziecka stanowi ważny element planów życiowych oraz tożsamości, dlatego trudności z zajściem w ciążę mogą prowadzić do poczucia straty, frustracji oraz obniżonej samooceny. W niektórych przypadkach mogą także przyczyniać się do napięć w relacji partnerskiej oraz zwiększonego poziomu stresu (Facchin i wsp., 2015).

Dodatkowo proces diagnostyki oraz leczenia niepłodności bywa długotrwały i wymagający emocjonalnie, co może zwiększać obciążenie psychiczne kobiet.

Zaburzenia hormonalne w endometriozie

Istotną rolę w patogenezie endometriozy odgrywają również czynnikihormonalne, zwłaszcza zaburzenia w zakresie gospodarki estrogenowej i progesteronowej. Endometrioza jest chorobą estrogenozależną, a zwiększona aktywność estrogenów sprzyja proliferacji tkanki endometrialnej poza jamą macicy oraz utrzymywaniu się przewlekłego stanu zapalnego. Jednocześnie u wielu pacjentek obserwuje się zjawisko tzw. oporności na progesteron, które może zaburzać prawidłową regulację cyklu miesiączkowego oraz nasilać procesy zapalne (Bulun et al., 2019; Taylor et al., 2021).

Zaburzenia hormonalne związane z endometriozą mogą mieć również istotny wpływ na funkcjonowanie psychiczne kobiet. Estrogeny i progesteron oddziałują na układ nerwowy, w tym na regulację neuroprzekaźników takich jak serotonina, dopamina czy GABA, które odgrywają ważną rolę w regulacji nastroju i reakcji stresowej. W konsekwencji w przebiegu choroby częściej obserwuje się objawy depresyjne, zaburzenia lękowe, drażliwość oraz pogorszenie samopoczucia psychicznego, szczególnie w okresach nasilenia dolegliwości bólowych i zmian hormonalnych w cyklu miesiączkowym. Współwystępowanie przewlekłego bólu, zaburzeń hormonalnych oraz długotrwałego procesu diagnostycznego może dodatkowo nasilać obciążenie psychiczne i przyczyniać się do pogorszenia jakości życia (kobiet z endometriozą (Laganà et al., 2021).

Mechanizmy neuroendokrynne i wpływ endometriozy na stan psychiczny

Coraz więcej badań wskazuje również na znaczenie mechanizmów neuroendokrynnych i zapalnych w rozwoju objawów psychicznych u kobiet z endometriozą. W przebiegu choroby obserwuje się aktywację osi podwzgórze–przysadka–nadnercza (HPA), która odgrywa kluczową rolę w regulacji reakcji stresowej organizmu. Przewlekły stan zapalny oraz utrzymujący się ból mogą prowadzić do zaburzeń w wydzielaniu kortyzolu oraz innych hormonów stresu, co z kolei może wpływać na funkcjonowanie ośrodkowego układu nerwowego. W literaturze podkreśla się także rolę neurozapalenia, czyli procesów zapalnych zachodzących w obrębie układu nerwowego, które mogą być związane z nasileniem objawów depresyjnych, lękowych oraz zaburzeń poznawczych. W rezultacie endometrioza coraz częściej postrzegana jest jako choroba o charakterze ogólnoustrojowym, w której interakcje między układem hormonalnym, immunologicznym oraz nerwowym mogą istotnie wpływać na funkcjonowanie psychiczne pacjentek (Laganà et al., 2021; As-Sanie et al., 2022).

Przewlekły ból i zjawisko centralnej sensytyzacji w endometriozie

Jednym z kluczowych objawów endometriozy jest przewlekły ból miednicy, który może utrzymywać się przez długi czas i znacząco wpływać na funkcjonowanie kobiet. W ostatnich latach coraz większą uwagę zwraca się na zjawisko centralnej sensytyzacji (central sensitization), czyli zwiększonej wrażliwości ośrodkowego układu nerwowego na bodźce bólowe. W mechanizmie tym dochodzi do zmian w przetwarzaniu sygnałów bólowych w mózgu i rdzeniu kręgowym, co prowadzi do sytuacji, w której nawet niewielkie bodźce mogą być odczuwane jako silny ból. W przypadku endometriozy długotrwała stymulacja receptorów bólowych oraz przewlekły stan zapalny mogą powodować utrwalenie tych zmian w układzie nerwowym.

Badania neurobiologiczne wskazują, że u kobiet z endometriozą mogą występować zmiany funkcjonalne i strukturalne w obszarach mózgu odpowiedzialnych za percepcję bólu, regulację emocji oraz przetwarzanie stresu, takich jak: kora przedczołowa, wyspa czy ciało migdałowate. W rezultacie przewlekły ból może nie tylko nasilać dolegliwości somatyczne, lecz także wpływać na funkcjonowanie psychiczne, zwiększając ryzyko występowania objawów depresyjnych, zaburzeń lękowych oraz pogorszenia jakości życia. Z tego względu w literaturze coraz częściej podkreśla się konieczność interdyscyplinarnego podejścia do leczenia bólu w endometriozie, obejmującego zarówno leczenie ginekologiczne i farmakologiczne, jak i wsparcie psychologiczne oraz strategie terapii bólu przewlekłego (As- Sanie et al., 2019; Taylor et al., 2021).

Radzenie sobie z chorobą – rola psychologii zdrowia

Psychologia zdrowia podkreśla, że sposób radzenia sobie z chorobą przewlekłą ma duże znaczenie dla jakości życia pacjentów. W przypadku endometriozy pomocne mogą być różne strategie radzenia sobie ze stresem i bólem, takie jak:

• edukacja zdrowotna i lepsze rozumienie choroby,
• wsparcie społeczne ze strony bliskich i innych pacjentek,
• psychoterapia pomagająca radzić sobie z emocjonalnymi konsekwencjami choroby,
• techniki regulacji stresu, np. trening relaksacyjny lub mindfulness.

Coraz częściej podkreśla się także znaczenie holistycznego podejścia do leczenia, które uwzględnia zarówno aspekty medyczne, jak i psychologiczne.

Podsumowanie

Endometrioza jest chorobą, która wpływa nie tylko na zdrowie fizyczne, lecz także na funkcjonowanie psychiczne i społeczne kobiet. Oprócz przewlekłego bólu istotną rolę w doświadczeniu choroby odgrywają również czynniki biologiczne, takie jak zmiany hormonalne, które mogą wpływać na regulację nastroju oraz dobrostan psychiczny. Choroba ta może także znacząco obniżać jakość życia kobiet oraz wiązać się z trudnościami w obszarze płodności, co stanowi dodatkowe obciążenie emocjonalne. Zrozumienie psychologicznych aspektów życia z chorobą przewlekłą może pomóc w tworzeniu bardziej kompleksowego systemu wsparcia dla pacjentek.

Współpraca lekarzy, psychologów oraz samych pacjentek może przyczynić się do poprawy jakości życia osób dotkniętych endometriozą oraz do zwiększenia świadomości na temat tej wciąż niedostatecznie rozumianej choroby.

Bibliografia

As-Sanie, S., Black, R., Giudice, L. C., Valbrun, T. G., Gupta, J., Jones, B., Laufer, M. R., Milspaw, A. T., Missmer, S. A., Norman, A., Taylor, R. N., Wallace, K., & Zondervan, K. T. (2019). Assessing research gaps and unmet needs in endometriosis. American Journal of Obstetrics and Gynecology, 221(2), 86–94.

Bulun, S. E. (2019). Endometriosis. TheNewEnglandJournalofMedicine,380(8), 756–767. https://doi.org/10.1056/NEJMra1810764

De Graaff, A. A., D’Hooghe, T. M., Dunselman, G. A., Dirksen, C. D., Hummelshoj, L., & WERF EndoCost Consortium. (2013). The significant effect of endometriosis on physical, mental and social wellbeing. Human Reproduction, 28(10), 2677–2685. https://doi.org/10.1093/humrep/det284

Facchin, F., Barbara, G., Dridi, D., Alberico, D., Buggio, L., Somigliana, E., & Vercellini, P. (2015). Mental health in women with endometriosis: Searching for predictors of psychological distress. Human Reproduction, 30(12), 2946–2953. https://doi.org/10.1093/humrep/dev278

Giudice, L. C., & Kao, L. C. (2004). Endometriosis. TheLancet,364(9447), 1789–1799.

Laganà, A. S., La Rosa, V. L., Rapisarda, A. M. C., Valenti, G., Sapia, F., Chiofalo, B., Rossetti, D., & Ban Frangež, H. (2021). Psychological impact of endometriosis: From co- morbidity to intervention. International Journal of Environmental Research and Public Health, 18(12), 6394. https://doi.org/10.3390/ijerph18126394

Sepulcri, R. P., & do Amaral, V. F. (2009). Depressive symptoms, anxiety, and quality of life in women with pelvic endometriosis. European Journal of Obstetrics & Gynecology and Reproductive Biology, 142(1), 53–56. https://doi.org/10.1016/j.ejogrb.2008.09.003

Taylor, H. S., Kotlyar, A. M., & Flores, V. A. (2021). Endometriosis is a chronic systemic disease: Clinical challenges and novel innovations. The Lancet, 397(10276), 839–852.

Zondervan, K. T., Becker, C. M., & Missmer, S. A. (2020). Endometriosis. TheNewEngland Journal of Medicine, 382(13), 1244–1256. https://doi.org/10.1056/NEJMra1810764

Zondervan, K. T., Becker, C. M., & Missmer, S. A. (2022). Endometriosis. NatureReviews Disease Primers, 8, 9.

Autorki:Aleksandra Roik, Anna Kupryjaniuk